Tai a Bywyd Domestig

Wrth i’r gweithlu ehangu, tyfodd y dref gydag ef – yn aml yn rhy gyflym i bolisi tai gadw i fyny. Roedd gweithwyr lleol yn byw yn gyffredin mewn tai un llawr o’r enw balagani, wedi’u hadeiladu o frics wedi’u sychu gan yr haul, gyda phedair neu bum ystafell o amgylch cegin ganolog, weithiau gyda theulu i bob ystafell. Roedd gorlenwi a diffyg glanweithdra yn broblemau cynnar; yn ystod yr haf byddai pobl yn coginio y tu allan ar stofiau pechka ac weithiau’n cysgu yn yr awyr agored i ddianc rhag y gwres.

Roedd rheolwyr ac arbenigwyr Prydain yn byw mewn tai mawr gyda gerddi, stablau a gweision, wedi’u grwpio yn yr hyn yr oedd ymwelwyr yn ei ddisgrifio’n “English enclave”. Roedd un o’r preswylfeydd mwyaf trawiadol yn perthyn i Archibald a Sophie Balfour: “The Swallows’ Nest”, neu Balfour House, cartref â waliau calchfaen gyda nenfydau uchel, tŵr, a ffenestri i oruchwylio’r gwaith. Roedd tŷ y teulu Hughes yn fwy byth, gyda ffenestri to, ystafelloedd bwyta cain ac ystafelloedd gweision helaeth. Nododd llythyr at Esgob Gibraltar hefyd fod tai tebyg i hyn yn cael eu “meddiannu gan deuluoedd o Loegr” ar y ddwy ochr, fel pwynt gwerthu i ddarpar alltudion.

Ar draws yr anheddiad, gwnaed addasiadau i fywyd bob dydd. Rhoddodd lleiniau gardd, ystafelloedd gweision ac adeiladau allanol naws ffyniant trawsblanedig i’r enclave Prydeinig. I’r rhan fwyaf o deuluoedd lleol, roedd bywyd yn parhau i fod yn anoddach, ond gwellodd yr amodau dros amser wrth i elw gynyddu, seilwaith ledaenu a mwy o weithwyr lleol ddyrchafu i swyddi cyfrifoldeb yn y gwaith a gweinyddiaeth y dref.