Sefydlu’r New Russia Company (1868–1871)

Nododd arolwg daearegol Rwsia wythiennau glo cyfoethog a mwynau hydrin yn rhanbarth Donbas. Roedd eisiau rheilffyrdd ar y llywodraeth ac roedd y gweinidog mewnol yn chwilio am arbenigwyr. Yn Llundain casglodd y llysgennad, y Barwn Bruno, argymhellion a gwahoddodd John Hughes i drafod menter fetelegol fawr. Derbyniodd Hughes sgyrsiau pellach yn St Petersburg ond mynnodd weld y tir cyn ymrwymo. Canmolwyd ei benderfyniad i arolygu’r paith ei hun fel un “doeth ac economaidd”.

Dewisodd safle ar Afon Kalmius yn Ardal Bakhmut yn Nhalaith Ekaterinoslav: roedd glo yn agos, digonedd o ddŵr, ac os byddai mwyn haearn lleol yn anaddas, byddai modd mewnforio deunyddiau gwell. Ym mis Ebrill 1868 llofnodwyd cytundeb ffurfiol. Cofrestrwyd y New Russia Company Limited yn Llundain ar 3 Gorffennaf, 1869. Roedd cenhadaeth y cwmni yn cynnwys cysylltu’r gwaith â Rheilffordd Kharkov Azov i symud rheilffyrdd a dur o amgylch y wlad yn effeithlon.

Daeth enwau pwysig yn gefnogwyr. Gwnaeth Syr Daniel Gooch, cadeirydd Rheilffordd y Great Western, a Thomas Brassey, prif adeiladwr rheilffyrdd y 19eg ganrif fuddsoddi a chynnig arbenigedd. Yn haf 1870 hwyliodd Hughes o Brydain i Rwsia gyda thîm craidd o ddynion. “Wyth llond llong o offer, a rhyw gant o weithwyr haearn a glowyr arbenigol, yn bennaf o Dde Cymru.” (Edwards, 1994, t.66). Rhedodd y cymal olaf – o Taganrog ar Fôr Azov – gan gart wedi’i dynnu gan ych dros dir agored.

Roedd y gaeaf cyntaf yn greulon a gwnaeth achosion cynnar o golera daro’n galed, ond daeth y gwaith at ei gilydd. Ar 24 Ebrill 1871 comisiynwyd y ffwrnais chwyth gyntaf, gan gyrraedd allbwn parhaus erbyn mis Ionawr 1872.