Y Daith: Llwybrau Môr a Rheilffyrdd

Aeth y gweithwyr a’r rheolwyr cyntaf dros y môr, gan ddilyn offer a pheirianwaith: trwy Fôr y Canoldir, ar draws y Môr Du, i Fôr Azov, glanio yn Taganrog ac yna mewn cludiant wedi’i dynnu gan ych dros oddeutu can cilomedr o baith agored. Gallai hwylio fod yn araf ac yn beryglus, felly wrth i’r rhwydwaith rheilffyrdd dyfu ar draws Ewrop, daeth y trên y llwybr dewisol.

Dechreuodd taith reilffordd gyffredin yn Nhraphont Holborn yn Llundain a redodd i Queenborough, Caint; oddi yno croesodd teithwyr y Sianel i Flushing (Vlissingen) yn yr Iseldiroedd. Parhaodd y llwybr trwy Hanover a Berlin, yna tua’r dwyrain i Warsaw, Brest, Kiev a Kharkov cyn cyrraedd Hughesovka. Mae cardiau post sydd wedi goroesi gan John William Jones, peiriannydd pwll glo o Hengoed a fu’n gweithio yn y dref, yn olrhain y gorsafoedd yn fanwl iawn i’w deulu ym Morgannwg.

Mae llythyrau a dyddiaduron yn cofnodi’r profiad o deithio. Sylwodd Edward Davies Watkins ar wiriadau bagiau dro ar ôl tro ac amrywiaeth annisgwyl o luniaeth ar draws ffiniau, ac roedd yn edmygu’r golygfeydd – yn enwedig ar hyd y Rhine. Mewn un orsaf gwyliodd garcharorion yn aros i gael eu hanfon i Siberia, gan ddweud yn syml, “poor devils!”. Teithiodd teuluoedd hefyd. Bu William a Mary Jane Lewis yn byw yn Hughesovka am bymtheng mlynedd (1880–95) a gwnaethant deithio yn ôl ac ymlaen bum gwaith, gan ein hatgoffa y daeth y llwybr – er ei fod yn anodd – yn goridor a gafodd ei ddefnyddio’n helaeth rhwng De Cymru a’r paith.